Ф?рит Н?биуллин — 8

Шириаздан бабайны? хатыны Ш??ид?, бер улы Мирза?ит бабай ??м бер кызы З?б?йд? ?би булган.

Мирза?ит бабай (хатыны М?рфуга ?би) Кызыл ярда, З?б?йд? ?би (ире М????ит бабай) Исерг?пт? яш?г?нн?р. Мирза?ит бабай хатыны М?рфуга ?би (1890-1968) Кызыл Яр кызы. Аны? ?тисе С?лах бай бик у?ган кеше, авылны? бае булган. Революция чорында шул с?б?пле с?ргенг? (Магнитогорскийга) с?релг?н. Алар шуннан ?йл?неп кайта алмаган.

Мирза?ит бабай Шириазданов заманыны? укымышлы кешесе. Н?селебезне? тир?нг? китк?н ш???р?сен д? ул укып, к?череп язып, безне? буынга ?иткер?че. Бик дини, ш?ригать кануннарын т?г?л ?т??че, балаларын да шулай т?рбиял??че бабай була.

«?тк?й, абыстайларны, бик зурлап кунак ит? иде, аларга и? яхшы менд?р-ястыклар ??еп урын ?зерл?п утырта иде, х?тта минем менд?р ястыкларымны алып ??я иде. Без ??рвакыт чиста-п?хт? й?рсен дип, к?н д? мунча яга иде. Балаларын башлы-к?зле итк?нд?, н?сел тикшереп, гел яхшы н?селле кешел?р бел?н ген? туганлаша иде. Кешел?рне бик таный иде». Мирза?ит бабайны? килене В?лия апа ?зене? биатасын шулай х?рм?т бел?н сагынып иск? ала. Мирза?ит бабай фотога т?ш?г? д? каршы булган.

Б?генг? кад?р сакланып калган берд?нбер фото сур?тен, ?зен? ?йтмич? ген? улы ?дип, оныгы Иск?нд?р т?шереп алганнар. Со?ыннан «эл?кк?н» ?зл?рен?. Ул кечкен? ген? фотосур?тне, кул с?гате савытына салып, шкафында В?сим улы саклаган. Ш???р? ясый башлагач, ул кадерле ядкарен безг? биреп торды.

Мирза?ит бабай бел?н М?рфуга ?бине? тугыз баласы булган. Н?селне? мактанычы булырдай ул — кызлар, аннан оныклар туып ?ск?н. Араларында укытучылар, ?ит?кчел?р, абруйлы затлар. К?зим бел?н В?сим бабайлар Б?ек Ватан сугышы ветераннары. В?сим бабай Кызыл Ярда мулла булып торган. К?зим бабай улы Иск?нд?р ТатАИСны? Баулы б?леге ?ит?кчесе.

Ф?рит Н?биуллин — 6

Н?селебезд? ?сеп кил?че яшь р?ссамыбыз да бар ?ле. Кызыл Ярдан ??мил? Г?лмамедова ул. Аны? р?семн?ре якты т?сл?рг?, уйхыялларга бай. ??мил?не? р?семн?ре аша яшь р?ссам к??еле ачыла, кил?ч?ге к?рен?.
farit-nabiullin-2

??мил? Г?лмамедова

Ф?рит Н?биуллин — 5

Заманыны? алдынгы карашлы зыялыларын ?з журналы тир?сенд? туплап, Ризатдин халкыбызны? д?ньяга карашын баету, фикерен ачу ягыннан чиксез ???миятле басма чыгаруга иреш?. 1918 елда «Шура» журналы ябылганнан со?, Риза Ф?хрет-дин журналистлыктан читл?ш?, л?кин язучылык эшенн?н туктамый. 1922 елда, м?фти булып сайланып Уфага килг?ч т?, ?аман язуын д?вам иттер?. Со?гы к?нн?рен? кад?р язу эшенд? булып, Риза Ф?х-ретдин 1936 елны? 12 нче апреленд? 78 яшенд? Уфада д?нья куя. Мен? шушы б?ек ш?хес ш???р?се бел?н безне? ш???р?без д? кисеш?. Риза Ф?хретдинне? ?тисе Ф?хретдин бел?н безне? Ма?ида ?би (Х?снет-дин бабай хатыны) бертуган. Дим?к, Ш?мгыя ?би бел?н Риза Ф?хретдин ике туган (двоюродные).

Шириаздан бабайда кунакта Риза Ф?хретдин була. ? Риза Ф?хретдин Уфа Дини н?зариятенд? эшл?г?н чорында Кызыл яр авылында мулла булып торган Мирза?ит бабай а?а с?дака акчаларын илтеп тапшыра торган булган. Тапшырган ?чен алган квитанциял?ре ?ле д? булса Мирза?ит бабай улы ?дип абыйда саклана.

Х?снетдин бабайны? бер улы — Шириаздан бабай, ?иде кызы булган. ?иде кызны? берсе Ш?мгыя (?нисе Ма?ид?), икенчесе Ш?мсия (?нисе Ма?ид?), ?ченчесе М?ст?р? (Турайда «матур абыстай»), д?ртенчесе Мирха?иан (Урыссуда), бишенчесе Хашига.

Ф?рит Н?биуллин — 4

***

Мирза?ит бабайны? ?нисе Ш??ид? ?би Ганиулла мулла кызы булган. Ганиулла мулла Ютазы районы ?пс?л?м авылыннан. Аны? бик бай тормышлы ик?нен: « Биш кен? айгыры, умарталары бар иде. Ык буенда М?кс?т авылы янында ?ирл?ре бар иде».- диг?н х?тир?л?р раслый.

Ганиулла мулла балалары:
Н?биулла, К?лимулла, Ш??ид?.К?лимулла Иске ?пс?л?мд? яш?г?н. Бик бай булган, кибетл?р тоткан. Таш ?е эченд? зур миче булып, шунда к?переп торган к?м?чл?р пешереп, базарга кил?чел?рг? саткан. Н?биулла артык бай булмаган, урта х?лле кеше. Маллар асраган, игенчелек бел?н ш?гыльл?нг?н. Ул заманнар ?чен сир?к булган алты почмаклы йорты булган. Н?биулла к?бр?к дин юлында й?рг?н. Ганиулла бабай улы Н?биулла булдыклы, затлы н?сел кызы Ш?мгыяне хатынлыкка ала. Ш?мгыя абыстай кыз балалар укыткан. Ш?мгыя ?би Х?снетдин мулла кызы. Ганиулла бабай бел?н Х?снетдин бабай икел?т? кода булып кит?л?р. Ч?нки Х?снетдин улы Шириаздан да Ганиулла кызы Ш??ид?г? ?йл?н?. Х?снетдин бабай Ярм?к?йд?н Кызыл Ярга мулла булып килг?н. К?чле кеше, аучы булган, авылны тоткан. Бернич? хатыны (В?сим бабай с?зенн?н — д?рт) булган. Билгелел?ре: Тофак ?бек?й, Ма?ида ?би. Ма?ида ?бине? н?сел тамыры Риза Ф?хретдиннекен? барып тоташа.

К?п кен? тарихи, ?д?би, педагогик хез- м?тл?рне? авторы булган Риза Ф?хретдин катлаулы тормыш юлы уза. Ул 1858 елны? 31 нче декабренд? (1859нчы елны? 12 нче январенда) Б?гелм? ?язе Кич?чат авылында мулла гаил?сенд? туа. М?др?с?д? укыган чакларында к?п китап укый, гар?п-фарсы телл?ренд? с?йл?шерлек ??м язарлык белем ала. М?др?с?не т?мамлагач, авылда укытучылык эшен башлый. Л?кин бик тизд?н аны, яшь булуына карамастан, Уфа Дини н?зариятен? чакырып алалар. Ш?кертл?рд?н имтихан алучы бер м?фти Ризатдинны? олы гыйлемле булуын иск?реп калган була. Уфада Риза башта казыйлык ит?, аннан н?зарият м?фтие итеп сайлана. 1906 нчы елда ул, казыйлыгын ?з тел?ге бел?н ташлап, Уфадан Оренбургка к?ч? ??м тулысы бел?н и?ади хезм?тк? чума. 1908 нче елны? январенн?н башлап 10 ел буена айга икеш?р м?рт?б? чыгып килг?н и?тимагый педагогик ??м ?д?би публицистик «Шура» журналыны? бащ редакторы ??м т?п язучысы була. Бу журнал к?т?релг?н м?сь?л?л?рене? актуальлеге ??м тематикасыны? ки?леге бел?н аерылып тора.

Ф?рит Н?биуллин — 3

Аны? суында корбан, алабуга, ??ен, чуртан, б?рт?с ?.б. балыклар й?з?. Бабаларыбыз яш?г?н Ука буе болынлы, урманлы, сулы, балыклы т?б?к. Алар шул ?ирл?рд? мирза булып й?рг?нн?р.

***

Н?селебезне? тамгасы безне? к?нн?рг? кад?р сакланган. А?а нинди м?гън? салынуы турында ике т?рле уй-фикер бар. ?леге билге, беренче фараз буенча, буыннар б?йл?неше ??м алга, ?ск? таба ?сешне а?лата. Икенче фараз буенча ?леге тамга бик борынгы бабаларыбыз кулланган рун билгел?рене? берсе. ( Д?рес, ул тамга гасырлар узугамы, яки башка с?б?п бел?нме, аска таба ?йл?нг?н. ? андый очраклар х?рефл?р, тамгалар тарихында булгалый). Ул тамганы? фонетик эквиваленты озын «а».
М?гън?се:
бер (один), хаким, гадел, алдан к?р?че. ?леге тамганы? тир?нр?к к?че: зир?к фикерг? килерг? булышучы, хакимлек ит?рг?, у?ышка ирешерг? булышучы, алдан к?р? белерг? ?йр?т?че. ?леге тамга иял?ре капма-каршы ике сыйфатны ?зл?ренд? берл?штер?чел?р: алар бер ?к вакытта к?р?шчел?р д?, зир?к акыллы ф?лс?ф?чел?р д?.

farit-nabiullin-1

Н?сел тамгасы

? инде мирзалыкларын ташлап, имам булып китк?н бабаларыбызны? б?генге варислары арасында да муллалар, укытучылар к?пчелекне т?шкил ит?. Н?селебезне? б?генге буыны в?килл?ре арасында зур ?ит?кчел?р, галимн?р, фидакарь хезм?т иял?ре, у?ышлы тормыш алып баручылар шактый.

Ф?рит Н?биуллин — 2

Габделсамад — аны? углы Вильдан, аны? углы ?нв?р.
Мулла ?хм?р
Ф?тхелбаян
Габделбар

Бабайлар каян килеп ?ыелганнар?

??в?л Майкы би бабабыз Ука суы буенда туган. Баеш бабабыз бел?н Айтуган бабай Яуб?зи буеннан килг?нн?р. Анда князь булып, мирза булып й?рг?нн?р. М?сх?т бабай князьлеген ташлап, балаларын укытып, барысын да имам итк?н. ?н? ?хм?р бабай Ярм?к?й авылында имам булып торган, ?н? Та?етдин бабай д?хи имам булып торган, ?н? Ишкуат углы Ибра?им Иске Турайда мулла булып торган. Аны? углы Габидулла шулай ук Турайда мулла булып торган. Габидулла х?зр?тне? улы Габделгали имам м?д?ррис булган ».

К?череп язучы Мирза?ит Шириаздан ибн мулла Х?снетдин.

farit-nabiullin-7Мирза?ит бабай Шириазданов.

Мирза?ит бабайны? шушы язмасы ярд?менд? с?тел? башлады ш???р? йомгагы. Т?г?ри ките йомгагым… Шулай итеп, без бел? алган и? ерак бабаларыбыз морзалар, бил?р булган. Казан ханлыгында морзалар яки мирзалар дип б?кл?рне? (бил?рне?) кече угылларын (?мирзад?л?рне) атап й?ртк?нн?р. ? б?к титулы ?лк?н угылга к?чк?н. Аларны Англияд?ге эсквайрлар бел?н чагыштырырга була.

??в?л Майкы би бабабыз Ука суы буенда туган. Ука (Ока) Иделне? (Волга) у? кушылдыгы. Озынлыгы 1500 чакрым. Башкортстанда яш??че татарлар аны Ака, ягъни «ага, агым» дип т? атыйлар.

Ф?рит Н?биуллин — 1

«??в?л бабабыз Майкы би. Ул Ука суы буенда тереклек кылган. Майкы би углы Колсари, аны? углы Шилак морза, аны? углы Ильбакты, аны? углы М?х?мм?т?ан, аны? углы Туктамыш, аны? углы Айтуган.

Айтуган уллары:
Беренче углы Баеш
Байху?а
Ишкуат (1)
Мулла Ишм?х?мм?т (2)
М?сх?т (3)

(1) Ишкуаттан:
Ибра?им – аны? углы Габидулла, аны? углы Габделгали ишан х?зр?т, аны? уллары Мохбин, М?сх?т, Габдулла.
Мулла Х?мз? — аны? углы ?амалетдин, аны? уллары Камалетдин, М?х?мм?тзариф; Камалетдин углы Мирх?тим (5),
М?х?мм?тзариф уллары Ф?рхи, Ибра?им.
Мулла Замир.

(2) Мулла Ишм?х?мм?тт?н:
Габделнасир.

(3) М?сх?тт?н:
?хм?р — аны? уллары Та?етдин, Гайнетдин.
Та?етдин уллары Габделзариф (4), Х?снетдин, аны? углы Шириаздан, аны? углы Мирза?ит.
Гайнетдин углы Ш?р?фетдин, аны? углы Байтин.
С?ендек
У?гар
Габдулла.

(4) Габделзарифтан:
Хафезетдин — аны? уллары Нурлыбаян, Гариф?ан.
Ф?схетдин — аны? уллары М?х?мм?тна-зир, Ф?тхетдин.
Габделх?ким — аны? уллары Садрислам, Имам Гозалли.
Габделм?нир — аны? уллары Х?снетдин, Габделгали, М?хсин.
Габделм?гыйн — аны? уллары Габдулла, М??иткуй.
Габделлатыйф — аны? уллары М?с?вир, Камил.
Габделв?гыйз – аны? углы Ми?лев?гыйз, аны? углы М?с?вир.
Габделсамад — аны? углы Вильдан, аны? углы ?нв?р.
Мулла ?хм?р
Ф?тхелбаян
Габделбар

Бабайлар каян килеп ?ыелганнар?

??в?л Майкы би бабабыз Ука суы буенда туган. Баеш бабабыз бел?н Айтуган бабай Яуб?зи буеннан килг?нн?р. Анда князь булып, мирза булып й?рг?нн?р. М?сх?т бабай князьлеген ташлап, балаларын укытып, барысын да имам итк?н. ?н? ?хм?р бабай Ярм?к?й авылында имам булып торган, ?н? Та?етдин бабай д?хи имам булып торган, ?н? Ишкуат углы Ибра?им Иске Турайда мулла булып торган. Аны? углы Габидулла шулай ук Турайда мулла булып торган. Габидулла х?зр?тне? улы Габделгали имам м?д?ррис булган ».

К?череп язучы Мирза?ит Шириаздан ибн мулла Х?снетдин.

Яндекс.Метрика Бугульма Все материалы, размещенные на сайте, защищены законом. Использование информации возможно только с письменного согласия редакции.